De commotie rond de Kerk lijkt maar niet op te houden. Dag na dag regent het schandalen. Open brieven, publieke verontschuldigingen en gezamenlijke optredens, ze lijken even afwezig als de paus zelf. Erger nog, het stilzwijgen en het zich hullen in onschuld treft heel wat gelovigen en niet-gelovigen. Langzaamaan sterft voor sommigen de laatste houvast af, voor anderen is deze erg beschadigd.

Het verleden?

Hoewel de parallellen met de voorbije eeuwen niet altijd even rechtlijnig te trekken zijn, vallen toch enkele zaken op:

• - De Kerk verkeert in een staat van crisis. Haar boodschap geniet nog weinig ondersteuning, de “gewone” mens is elders.
• - Kunst als motief is nog nooit zo afwezig geweest als nu. Weinig kerken stralen nog grandeur uit. Soberheid en uitgemergelde eenvoud zijn de sleutelwoorden.
• - Zwakke leidersfiguren leggen het af tegen sterke wereldse “herders”. De Kerk kan zich niet langer beroepen op haar uitstraling als centrum van wijsheid en eendracht.

Hoe kan je hier de kunst plaats in geven? In het verleden werd de Kerk geteisterd door de Reformatie, een sterke anti-katholieke gedachtegang met Luther en Calvijn als bekendste namen. Een nieuwe golf woei door het landschap en trok velen mee in haar kielzog. Maar de Kerk reageerde met ijzeren hand: via een uitgekiend kunstprogramma wierp ze zich op als enige ideaal. De barok met talrijke bekende namen, talrijke bekende kunstwerken en talrijke imposante gebouwen ontspon zich als een zwaargewicht in de machtsstrijd. De reformatie werd contra-reformatie en in ijltempo heroverde de Kerk het verloren gebied. Slechts kleinere gebieden boden weerstand of vluchtten in het clandestiene. De barok had haar taak perfect uitgespeeld, de Kerk had gewonnen.

En nu?

Het is weinig waarschijnlijk dat de Kerk een tweede barok-periode kan inroepen. Het Tweede Vaticaans Concilie heeft daar immers een grondig stokje voorgestoken. Maar haar stilzwijgen mag niet langer getolereerd worden, ook niet van binnen uit. Ze moet zich eendrachtig naar buiten opstellen, geleid door kleinere congregaties van bisschoppen, die veel dichter bij het volk staan dan de paus in zijn paleis. De curie is te wereldvreemd, te oud, te versleten om de verzuchtingen in de straat te aanhoren. Lege kerken, hopeloze priesters en weemoedige ouderlingen zijn het resultaat. De barok draaide niet enkel om kunst, maar om een idee, Het Idee: de Kerk opnieuw herstellen in haar eer en glorie, haar opnieuw een houvast maken. Een houvast die zovelen nodig hebben maar niet vinden.

Ik geloof steevast dat een juist programma van bestraffing van de schuldigen, benadering van de slachtoffers en (hopelijk) verzoening de peilers zijn waarop de Kerk haar beleid moet bouwen. De kunst heeft haar in het verleden geholpen. Mag ze er deze keer opnieuw uit leren, zij het met een open, moderne geest.